Fćrsluflokkur: Heimspeki

200 ár frá fćđingu Sölva Helgasonar - Sólon Íslandus

Líkt og Kristur forđum
varstu krossfestur af lýđnum
sem til leti taldi heimspeki og list
Hög var hönd og hugur ţinn
og ađ ţér hćndust börnin
og marga heita konu fékkstu kysst (Magnús Eiríksson)

Ţann 16. ágúst eru 200 ár síđan Sölvi Helgason, flakkari, listamađur og spekingur fćddist á bćnum Fjalli í Sléttuhlíđ í Skagafirđi, á ströndinni viđ ysta haf.

Ég hafđi helst heyrt um Sölva í gengum lagiđ Sölvi Helgason flutt af hljómsveitinni Mannakorn.  Í fyrrasumar fór ég á Kjarvalsstađi en ţar voru ţrjár sýningar. Ein af ţeim var Blómsturheimar sem tileinkuđ var verkum Sölva. Listfrćđingur lóđsađi okkur um sýningarnar og sagđi frá 18 nýjum verkum Sölva frá Danmörku. Mér fundust blómamyndirnar ekkert sérlega spennandi, mikil endurtekning en blöđ sem Sölvi hafđi skrifađ á vöktu athygli mína. Ţađ voru örsmáir stafir međ fallegri rithönd á ţéttskrifuđu blađi, allt gjörnýtt.  Listfrćđingurinn var spurđur út í ţetta og svariđ var augljóst.

Skrift Sölva var frábćr, og kunni hann margbreytta leturgerđ. Venjulega skrifađi hann svo smátt, ađ ólćsislegt var međ berum augum. Gerđi hann ţađ bćđi til ađ spara blek og pappír og eins til ađ sýna yfirburđi sína í ţví sem öđru. Ţá gat fólkiđ, sem alltaf var á ţönum í kringum hann, síđur lesiđ úr penna hans, ţví ađ ekki skorti ţađ forvitnina. Annars var ţađ víst litlu nćr, ţótt ţađ gćti stafađ sig fram úr nokkrum línum. Ţađ svimađi um stund af ofurmagni vizku hans. Ţađ var allt og sumt.   (Sólon Íslandus II, bls. 286.)

Minnisvarđinn

Eftir ţessa sýningu vissi ég ađeins meira um Sölva en fyrir ađra tilviljun kynntist ég lífshlaupi Sölva eđa Sólon Íslandus í sumar er ég heimsótti Skagafjörđ.  Ég heimsótti minnisvarđa um Sölva viđ bćinn Lónkot í Sléttuhlíđ og lagđi rauđa rós viđ minnisvarđann.  Ţar frétti ég ađ til vćri bók um hann, Sólon Íslandus eftir Davíđ Stefánsson frá Fagraskógi.  Ţví var ákveđiđ ađ fá hana lánađa og lesa bindin tvö eftir farsćla dvölina nálćgt Sléttuhlíđ.

Minnisvarđi  Sölvi Helgason

Ég sé Sölva Helgason fyrir mér ţar sem hann situr á skýjahnođra yfir Sléttuhlíđ í Skagafirđi. Augu hans flökta en stađnćmast viđ minnisvarđan í Lónkoti. Rósin ţín og styttan mynna okkur á ađ einu sinni fyrir löngu var förumađur á Íslandi sem lifđi í eigin heimi. Hann reyndi ađ opna augu samferđa fólks síns á sjálfum sér í máli og myndum. Engin skildi hann fyrr en eilífđin hafđi sléttađ yfir sporin hans.”  -GT

 

Sólon Íslandus

Ég hafđi gaman af lestri bókarinnar og hjálpađi dvöl mín mikiđ og gaf nýtt sjónarhorn. Ég áttađi mig miklu betur á landinu, heiđunum og kraftinum í hafinu sem Davíđ lýsir svo meistaralega vel.  Skáldsagan segir á sannfćrandi hátt frá lífshlaupi Sölva sem tekur sér nafniđ Sólon Íslandus og er spegill á 19. öldina. Ţađ kom á óvart ţegar fréttist ađ Davíđ vćri ađ skrifa bók um Sölva  sem kom út áriđ 1940 en ţađ er snjallt hjá höfundi ađ nota förumann til ađ ferđast um Ísland á ţessum hörmungar tímum ţar sem vistarbönd voru viđ lýđi og alţýđufólk mátti ekki ferđast á milli sýslna án reisupassa.  Sagan er listilega vel skrifuđ međ mikiđ af fallegum gömlum orđum  sem sýnir hvađ Davíđ hefur mikiđ vald yfir tungumálinu og lifđi ég mig vel inn í tímann fyrir 200 árum. Gagnrýnendum finnst hann draga ókosti Sölva meira fram en kosti í sögulega skáldverkinu. Persónusköpun er góđ og margar persónur mjög eftirminnilegar.

Erfiđri ćsku sem mótađi hann er lýst mjög sannfćrandi og fallegu sambandi hans viđ móđur hans en hún lést er hann var á unglingsaldri. Fađir hans ofdekrađi hann en lést er Sölvi var fjögurra ára.  Samband stjúpföđur hans var byggt á hatri.  Eftir ađ hann varđ munađarlaus fór hann á flakk eđa gerđist landhlaupari. Mögulegt er ađ ţessi áföll hafi gert hann sinnisveikan.

Frelsiđ

En Sólon Íslandus lét ekkert stöđva sig. Örlögin höfđu synjađ honum ţeirrar náđar, ađ stunda  bókvísi á skólabekk. Líkamlegt strit var honum ósambođiđ. Hann barđist fyrir frelsis. Frjálsborinn mađur,  hann vari hvorki hreppakerling né glćpamađur, heldur frjálsborinn höfđingi og spekingur, sjálfráđur ferđa sinna.  Jarđhnötturinn var hans heimili.

Ţessi afstađa hans kostađi sitt og eyđilagđi bestu ár lífs hans. Ţegar Sölvi var 23 ára var hann handtekinn og ákćrđur fyrir flćking og ađ falsa yfirnáttúrlegan  reisupassa. Hann fékk dóm upp á 27 vandarhögg.  Nokkrum árum síđar var hann aftur ákćrđur fyrir lausamennsku og flakk. Hann uppskar  fleiri vandarhögg . Áriđ  1854 var hann síđan dćmdur til ţriggja ára betrunarvistar í Danmörku. Sölvi stóđ međ sjálfum sér.

Ţegar hann kom til Íslands  hélt hann flakkinu samt áfram og helgađi sig enn meir málaralistinni. En lífiđ var barátta og sýn bćnda var sú ađ fólk hafđi annađ ađ gera í fjallkotunum en ađ góna út í loftiđ. Lifđi ekki af fegurđ, heldur striti.

En Sölvi svarađi: Er ţađ ekki vinna ađ ferđast um landiđ og gera af ţví uppdrćtti og kort? Er ţađ ekki vinna ađ stunda vísindi og listir?

Í fari hans fór saman brengluđ sjálfsímynd, lituđ af oflćti, en jafnframt ókyrrđ og stefnuleysi, sem ţóttu almennt vera ógćfumerki. Sumir kölluđu hann loddara en ađrir snilling. (bls. 120 FÍ árbók 2016)

Allt eru ţetta sjálfsögđ réttindi í dag, ađ geta ferđast um landiđ og einstök barátta hans viđ embćttismannakerfiđ. Aldri gafst hann upp.   Ţarna rannsökuđu og dćmdu sýslumenn í sama málinu, mannréttindabrot voru framin.

Saga Sölva á vel viđ í dag, blökkumenn í Bandaríkjunum eru í sömu baráttu, samkynhneigđir og fleiri. En Sölvi var einn í baráttunni, ólíkt Rosa Parks sem neitađi ađ standa upp fyrir kúgurum sínum. Enginn skildi hann.

Eins dáist ég af sjálfstrausti hans og seiglu, standa upp í hárinu á embćttismönnum og geta lifađ á heiđum Íslands en veđur voru oft slćm.

Sölvi lést 20. október 1895, 75 ára ađ aldri á Ysahóli í sömu sveit og hann fćddist. Vistarbandiđ sem hélt honum föngnum hćttir á ţessum tíma.

En hver er arfleiđ Sölva?  Mannréttindabarátta og listaverk. En hann er frumkvöđull í málaralist á Íslandi. Frjáls og sjálflćrđur listamađur međ nýja stefnu sem fólk skildi ekki. Honum var ýtt til hliđar, hann er naivisti, en ţađ sem hann gerđi spratt úr hans eigin hugarheimi. Blómin eru ekki íslensk fjallablóm heldur úr hans fantasíu heimi. 

Einnig er óútgefiđ efni á Ţjóđminjasafninu. Ţar á međal Saga Frakklands en hann var undir áhrifum frá frelsandi Frakklandi.

Eftir ađ hafa frćđst um Sölva, ţá hefur hann vaxiđ mikiđ í áliti hjá mér ţó hann hafi veriđ erfiđur í samskipum og blómamyndirnar verđa áhugaverđari og fallegri. Mćli međ lesti á bókinni Sólon Íslandus, ţađ er skemmtileg lesning. 

En best er ađ enda ţetta á lokaorđum Ingunnar Jónsdóttur í Eimreiđinni 1923 en hún kynntist Sölva á efri árum en ţá voru enn miklir fordómar út í lífsstíl Sölva: “En alt fyrir ţađ hefir mér ekki gengiđ betur en öđrum ađ ráđa ţá gátu, hvort hann var heimspekingur eđa heimskingi.”

Listaverk Sölvi Helgason

Heimildir:
Árbók Ferđafélags Íslands, 2016
Eimreiđin, tímarit 1923.
Harpa Björnsdóttir, ruv.is 2019.
Sólon Íslandus, Davíđ Stefánsson 1940.
Sölvi Helgason, listamađur á hrakningi, Jón Óskar 1984.


Um bloggiđ

Sigurpáll Ingibergsson

Höfundur

Sigurpáll Ingibergsson
Sigurpáll Ingibergsson
Hornfirðingur búsettur í Kópavogi. Árgerð 1965.
Feb. 2023
S M Ţ M F F L
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28        

Myndaalbúm

Nýjustu myndir

  • IMG 4410
  • IMG 4385
  • IMG 4421
  • Á afskekktum stað
  • Tíminn051071

Heimsóknir

Flettingar

  • Í dag (2.2.): 0
  • Sl. sólarhring: 11
  • Sl. viku: 68
  • Frá upphafi: 0

Annađ

  • Innlit í dag: 0
  • Innlit sl. viku: 54
  • Gestir í dag: 0
  • IP-tölur í dag: 0

Uppfćrt á 3 mín. fresti.
Skýringar

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband